Chuyện những người giữ nghề truyền thống - Làm đèn Trung thu
Mỗi năm cứ đến dịp Tết Trung thu, trên thị trường lại tràn ngập những loại đồ chơi sản xuất theo kiểu công nghiệp, nhất là hàng Trung Quốc. Thế nhưng, bất chấp sự "càn quét" đó, tại ngôi làng nhỏ của Thủ đô: Thôn Đàn Viên, xã Cao Viên, huyện Thanh Oai vẫn có những người thợ miệt mài gìn giữ nghề làm đèn kéo quân, đèn ông sao, đèn cá chép - những thứ đồ chơi truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
Tại ngôi làng nhỏ của Thủ đô: Thôn Đàn Viên, xã Cao Viên, huyện Thanh Oai vẫn có những người thợ miệt mài gìn giữ nghề làm đèn kéo quân, đèn ông sao, đèn cá chép - những thứ đồ chơi truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi năm cứ đến dịp Tết Trung thu, trên thị trường lại tràn ngập những loại đồ chơi sản xuất theo kiểu công nghiệp, nhất là hàng Trung Quốc. Thế nhưng, bất chấp sự "càn quét" đó, tại ngôi làng nhỏ của Thủ đô: Thôn Đàn Viên, xã Cao Viên, huyện Thanh Oai vẫn có những người thợ miệt mài gìn giữ nghề làm đèn kéo quân, đèn ông sao, đèn cá chép - những thứ đồ chơi truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Thắp lại lửa nghề Đến thôn Đàn Viên vào một ngày sát Tết Trung thu, không khí như rạo rực hơn bởi những chiếc đèn lồng, đèn ông sao, đèn kéo quân… rực rỡ sắc màu xanh, đỏ, tím, vàng. Một vài cô bé, cậu bé hớn hở đón Trung thu sớm với chiếc đèn ông sao xinh xắn trên tay, chạy tung tăng ngoài ngõ. Cả thôn Đàn Viên hiện chỉ còn hai "thợ đèn" bền bỉ giữ nghề là ông Vũ Văn Sinh và ông Nguyễn Văn Quyền.
Ông Vũ Văn Sinh bên chiếc đèn kéo quân cao 2m mới hoàn thành
Nằm ngay sát mặt đường bê tông rộng rãi, ngôi nhà của ông Vũ Văn Sinh khá bắt mắt bởi những chiếc đèn kéo quân, đèn ông sao được treo ngay ngắn ở cửa ra vào. Khi chúng tôi đến nhà, ông Sinh vừa hoàn thành xong chiếc đèn kéo quân cỡ đại cuối cùng dành cho các cháu thiếu nhi của thôn Đàn Viên. Trò chuyện với chúng tôi, ông kể, từ nhỏ đã thấy ông nội, rồi cha mình làm đèn kéo quân. Cứ nhìn mãi thành quen, đến năm 8 tuổi ông đã biết làm cho mình một chiếc đèn kéo quân đầu tiên khá đẹp đẽ để đi chơi Trung thu với chúng bạn. Chính những kỷ niệm thời thơ bé đã luôn nhắc nhở ông phải giữ gìn nét đẹp truyền thống của làng quê. Bởi thế mà dù nhiều hộ đã bỏ nghề do giá công thấp, lại bị cạnh tranh gay gắt bởi đồ chơi công nghiệp, song Trung thu năm nào ông Sinh cũng lọ mọ giở đồ nghề ra làm đèn cho đám cháu chơi.
Rồi đến năm 2006, chiếc đèn kéo quân do ông Sinh làm còn được ghi vào Sách kỷ lục Guiness Việt Nam với chiều cao gần 7m, rộng 2,5m. Nhờ sự kiện đó, nghề làm đèn ở Đàn Viên được nhiều người biết đến và việc làm đèn của gia đình ông cũng tăng lên. Bắt đầu từ Rằm tháng Bảy trở đi, cả 5 người trong nhà ông Sinh lại hối hả tập trung làm đèn kéo quân, đèn ông sao. Ông Sinh cho biết, năm nay đèn kéo quân khá được giá. Trung bình những chiếc cỡ nhỏ, cao 50 - 60cm, bán buôn với giá 100.000 đồng/chiếc, bán lẻ 150.000 đồng/chiếc. Đặc biệt, gia đình ông còn làm đèn kéo quân cỡ đại cao từ 2 - 2,7m, bán với giá 3 - 15 triệu đồng. Ông Sinh nhẩm tính, mùa Trung thu năm nay, gia đình ông sản xuất được 4 chiếc đèn kéo quân cỡ đại, 200 chiếc cỡ trung bình và 6.000 chiếc đèn ông sao. Trừ chi phí, lãi khoảng 30 triệu đồng.
Ngoài ông Sinh, ở Đàn Viên còn có một người cũng rất tâm huyết với nghề làm đèn kéo quân. Đó là ông Nguyễn Văn Quyền, anh rể của ông Sinh. Năm nay đã 74 tuổi nhưng ông Quyền vẫn khá nhanh nhẹn và khéo léo. Ông bảo, làm đèn ông sao thì đơn giản hơn, mỗi người có thể làm được 20 - 30 chiếc/ngày. Để làm được chiếc đèn kéo quân cần tỉ mỉ qua nhiều công đoạn, từ chẻ tre dựng thành hình lục lăng có hai đế, đến việc dán giấy, dán quân đèn… nên mỗi người chỉ làm được 1 chiếc/ngày.
Trung thu năm nay, việc sản xuất đèn kéo quân của gia đình ông Quyền có sự khởi sắc hơn trước. Năm ngoái, ông chỉ bán được khoảng 200 chiếc đèn kéo quân nhưng năm nay lượng hàng đặt đã lên đến 300 chiếc. Đặc biệt, Trung thu năm nay, ông Quyền còn làm 10 chiếc đèn cá chép vàng tuyệt đẹp bọc bằng vải đính kim sa lấp lánh, trong đó 6 chiếc do Cung Thiếu nhi Hà Nội đặt hàng, 2 chiếc làm cho khách ở Hải Phòng, còn lại 2 chiếc ông giữ lại cho trẻ trong xóm. Ông tâm sự, mỗi chiếc đèn cá chép có giá từ 250.000 - 350.000 đồng, tuy nhiên với ông, lãi nhiều hay ít không quan trọng bằng việc gìn giữ được nghề truyền thống.
Ươm hạt giống tâm hồn
Đối với trẻ con ở Đàn Viên, hình ảnh những cây đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép từ lâu đã trở nên quen thuộc trong mỗi đêm Trung thu. Thế nên, các gia đình dù khấm khá hay khó khăn đều cố gắng tự làm hoặc mua cho con cháu chiếc đèn ông sao, sang hơn là đèn kéo quân. Năm nào cũng vậy, vào đêm Trung thu, một chiếc đèn kéo quân cỡ lớn sẽ được đặt ở trung tâm của xóm và mỗi đứa trẻ cầm trên tay một chiếc đèn ông sao rước vòng quanh, ca hát líu lo.
Ông Nguyễn Văn Quyền đang hoàn thiện chiếc đèn cá chép
Với những người thợ đèn, chơi đèn kéo quân là cả một nghệ thuật bởi nếu không sử dụng đúng cách, đặt đèn nghiêng, trục không thẳng đứng thì tán đèn không thể quay được. Khi thắp điện hoặc nến, do luồng khí đối lưu, chiếc tán đèn bên trong quay tròn, hắt bóng những quân đèn đã được dán ra lớp giấy trắng mỏng manh bên ngoài thành những thước phim sống động. Điều đáng trân trọng, mỗi thước phim đó còn có ý nghĩa giáo dục truyền thống hào hùng của dân tộc. Nhiều thế hệ thiếu nhi ở Đàn Viên đã thuộc làu đoạn đồng dao khi chơi đèn kéo quân: "A các chú bộ đội/Đuổi theo một lũ Tây/Bọn Tây chạy hớt hải/Bộ đội đuổi như bay/Cố lên các chú ơi/Cho cháu chạy theo với/Cháu cũng là bộ đội"…
Những hình ảnh thường sử dụng làm quân đèn là cảnh đi cấy, đi cày, chị Hằng, chú Cuội, chọi trâu, kéo co, đấu vật… đầy chất dân gian, thấm đẫm nét văn hóa độc đáo. Cùng với dòng chảy của thời gian, những người làm nghề luôn trăn trở tìm cách cải tiến mẫu mã, cách thức chơi đèn kéo quân, nhưng vẫn gìn giữ được nét truyền thống của thứ đồ chơi này. Mùa Trung thu năm nay, bên cạnh việc đưa mô tơ để thắp điện vào đèn kéo quân, ông Quyền kết hợp hình ảnh của tranh Đông Hồ làm quân đèn, mang đến một sự pha trộn độc đáo giữa truyền thống và hiện đại cho đồ chơi.
Hiện nay, đồ chơi Trung Quốc đang tràn ngập thị trường, trong đó có nhiều thứ đồ chơi tạo cho trẻ em tư tưởng bạo lực như súng đạn, kiếm, gươm… Đặc biệt, điều lo ngại hơn là chất lượng và sự an toàn đối với trẻ nhỏ khi sử dụng những thứ đồ chơi này. Trong khi đó, các loại đồ chơi truyền thống không chỉ đảm bảo an toàn mà còn nhắc nhở trẻ thơ nhớ về nguồn cội.
Trăn trở giữ nghề
Tiếng lành đồn xa, mùa Trung thu năm nay, một số người dân ở nơi khác đã tìm về Đàn Viên để học nghề, đơn giản chỉ là để tự làm cho con chiếc đèn kéo quân thưởng ngoạn giữa đêm trăng Rằm. Trước thiện ý đó, ông Vũ Văn Sinh vui vẻ, tận tình chỉ bảo người học từng li, từng tý. Và điều mừng hơn, vợ chồng người con trai cả của ông là anh Vũ Văn Tuấn, 30 tuổi cũng rất yêu thích và miệt mài cùng bố mẹ làm nghề.
Nét đẹp đèn kéo quân Tết Trung thu cần được giữ gìn
Vài năm nay, ngôi nhà nhỏ của gia đình ông Nguyễn Văn Quyền đã trở thành "địa chỉ đỏ" cho nhiều đoàn học sinh, sinh viên đến tham quan, tìm hiểu về nghề làm đèn kéo quân. Mới cuối tuần vừa rồi, gia đình ông đón hơn 100 học sinh của một trường tiểu học trong nội thành đến học làm đèn. Đặc biệt, Trung thu năm nào ông Quyền cũng đều đặn phóng xe máy ra Bảo tàng Dân tộc học để dạy nghề và giới thiệu nghề làm đèn kéo quân cho học sinh, sinh viên dù chỉ được hỗ trợ một chút chi phí ít ỏi. "Số tiền đó chỉ đủ tiền ăn cơm và đi lại nhưng đối với tôi được truyền nghề cho lớp trẻ mới là quan trọng. Hy vọng rằng 100 bạn trẻ học nghề thì có một bạn yêu thích, đam mê với nghề" - ông Quyền bày tỏ.
Ước mơ của ông Quyền, ông Sinh là nghề làm đèn kéo quân luôn được gìn giữ, truyền lửa từ thế hệ này sang thế hệ kia. Thế nhưng, nỗi đau đáu của hai "ông già lẩm cẩm" - cách mà các ông tự gọi mình, là số người làm đèn ngày càng ít. Nguy cơ mai một nghề đang hiện hữu. Ông Sinh chia sẻ, nếu các trường học đưa nghề làm đèn kéo quân vào giảng dạy trong môn thủ công, kỹ thuật thì sẽ có nhiều trẻ em biết đến thứ đồ chơi truyền thống này. Còn nếu để mất đi nghề, mất đi nét văn hóa truyền thống là đánh mất chính mình...
Rời Đàn Viên, chúng tôi vẫn còn nhớ mãi câu nói của ông Nguyễn Văn Quyền: "Việc giữ được nghề hay không, không chỉ do chúng tôi mà còn phụ thuộc vào sự quan tâm của các nhà hoạch định chính sách, và đặc biệt là chính các bậc phụ huynh định hướng cho con em chơi các trò chơi dân gian".
| Hiện nay, số hộ còn làm đèn trong làng còn quá ít nên việc giữ nghề và quy hoạch làng nghề gặp nhiều khó khăn. Hơn nữa, sản phẩm đèn kéo quân, đèn ông sao lại chủ yếu chỉ được tiêu thụ trong dịp Trung thu hàng năm nên càng khó duy trì sản xuất. Vì vậy, UBND cũng chưa có định hướng cụ thể nào về bảo tồn, giữ gìn nghề truyền thống này. Chủ tịch UBND xã Cao Viên Nguyễn Đăng Lương |
Lượt xem: 516
Bình luận bài viết
Chưa có bình luận nào.