Xưa nay, chỉ riêng lĩnh vực ăn thôi đã có bao nhiêu chuyện, giai thoại, thành ngữ, ca dao, phản ánh tính xã hội, tính nhân văn sâu sắc. Thông qua ăn mà giao kết tình người, bạn hữu, giúp nhau thành đạt, nhưng cũng từ ăn mà mất hết tình người, tan nát cửa nhà, phá sản, xảy ra bao nhiêu chuyện đau lòng. Xem xét cách ăn uống mà hiểu được tính cách, hoàn cảnh, địa vị sang hèn của mỗi người; hiểu được tập tục, phong tục của mỗi nơi…

Ăn là một trong nhu cầu thiết yếu đầu tiên, thuộc về bản năng tự nhiên của con người. Thức ăn, nước uống và không khí để hít thở, là ba thứ  quan trọng bậc nhất đảm bảo cho con người duy trì và phát triển sự sống. Người xưa có câu: “Dĩ thực vi tiên” ăn là nhu cầu đầu tiên. Triết học Mác-LêNin cũng khẳng định rằng: Con người trước hết phải ăn, mặc, ở… rồi sau đó mới suy nghĩ, tư duy, sáng tạo làm nên các giá trị về vật chất, văn hoá tinh thần, khoa học kỹ thuật…

Mâm cỗ ngày Tết (Ảnh minh họa)

Xưa nay, chỉ riêng lĩnh vực ăn thôi đã có bao nhiêu chuyện, giai thoại, thành ngữ, ca dao, phản ánh tính xã hội, tính nhân văn sâu sắc. Thông qua ăn mà giao kết tình người, bạn hữu, giúp nhau thành đạt, nhưng cũng từ ăn mà mất hết tình người, tan nát cửa nhà, phá sản, xảy ra bao nhiêu chuyện đau lòng. Xem xét cách ăn uống mà hiểu được tính cách, hoàn cảnh, địa vị sang hèn của mỗi người; hiểu được tập tục, phong tục của mỗi nơi…

Ăn có vai trò tầm quan trọng đặc biệt để duy trì sự sống, sức khoẻ, là tiền đề cho các nhu cầu khác của con người: Dĩ thực vi tiên; có thực mới vực được đạo; ăn được ngủ được là tiên, không ăn không ngủ là tiền vứt đi; hay ăn chóng lớn; ăn no ngủ kỹ; nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa…

Ăn phản ánh tập tục, đạo lý, ứng sử như : Học ăn, học nói, học gói, học mở; ăn trông nồi, ngồi trông hướng; ăn tuỳ nơi chơi tuỳ chốn; muốn ăn thì lăn vào bếp; ăn học đàng hoàng; ăn cơm với thịt bò thì lo ngay ngáy, ăn cơm với cáy thì gáy o o ; đời cha ăn mặn, đời con khát nước; ăn ở đồng, kén chồng ở chùa; miếng ngon nhớ lâu, đòn đau nhớ đời; ăn quả nhớ người trồng cây; tham thực cực thân; tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ; có làm thì mới có ăn, không làm chết đói nhăn răng đáng đời; ăn đưa xuống, uống đưa lên; làm anh ăn thèm vác nặng; ăn chay niệm phật; ăn dỗ; ăn bánh thánh; nhậu lai rai; ăn chòm xóm; ăn liên hoan; ăn tiệc; ăn khoán; ăn tết; ăn rằm; trời đánh còn tránh bữa ăn; trâu ta ăn cỏ đồng ta; gà què ăn quện cối xay; ngậm đắng nuốt cay; ăn một mình đau tức, làm một mình cực thân; ăn một bát cháo chạy ba quãng đường; mời nhau ăn cỗ, đánh nhau chia phần; muốn ăn oản thì lên chùa, muốn coi gái nạ dòng thì xuống bến; tháng giêng là tháng ăn chơi…

Ăn phản ánh tính cách, thói hư tật xấu như: Ăn được, làm được; Ăn tục nói phét; miệng ăn núi lở; ăn thì chọn miếng ngỏn ngon, làm thì chọn việc cỏn con để làm; nết ăn, nết ở; ăn cháo đá bát; ăn quà như mỏ khoét; chén no xôi chán chè; đánh chén; ăn không nói có; kẻ ăn ốc người đổ vỏ; cốc mò cò xơi; ăn mòn đũa mòn bát; ăn cả đáy uống cả cặn; ăn cả chì lẫn chài; ăn cả gốc lẫn ngọn; ăn đút lót; ăn vạ; ăn quả đậm; ăn hối lộ; ăn nằm; ăn trộm; ăn vụng;ăn quỵt; ăn bẩn; ăn sạch; ăn dè; ăn hoang;ăn hết phần anh, phần em; ăn cướp; ăn bậy bạ; ăn non; ăn nhẹ; ăn sổi; ăn già; ăn chơi; ăn sang; ăn kiêng khem; ăn qua quýt; nhậu nhẹt; ăn quàng ăn xiên; ăn bừa ăn bãi; ăn kà ăn kê; ăn rơi ăn vãi; ăn sương; ăn mảnh; ăn tham; tham ăn tục uống; hốc lấy hốc để; ăn thì thà thì thụt; ăn như Hùm đổ đó; ăn như tằm ăn dỗi; ăn tiến ăn túc; cố đấm ăn xôi; ăn như Chó; nhỏ nhẻ như Mèo ăn; ăn lấy ăn để; ăn như gà mắc tóc; ăn như thùng không đáy; ăn đổ đình đổ chùa; ăn sâu, ăn nông; ăn chơi đàng điếm; ăn mặc hớ hênh; chỉ biết ăn của người; ăn của chìm của nổi; ăn cây táo rào cây sung; ăn vật ăn vờ; ăn qua loa; ăn theo nói leo; thấy ăn thì đến, thấy đánh lộn thì bỏ đi; ăn như rồng cuốn, nói như Rồng leo, làm như Mèo mửa; ăn sổi ở thì…

Ăn phản ánh hoàn cảnh, địa vị xã hội như: Ăn đói mặc rét; ăn ngon mặc đẹp; ăn hang ở lỗ; ăn trên ngồi chốc; đói ăn vụng, túng làm liều; ăn không nên đọi, nói không nên lời; ăn đợ ở thì; ăn to nói lớn; ăn hương ăn hoa; ăn hương hoả; ăn bụi nằm bờ; ăn đong; ăn mày ăn xin; ăn phải bùa phải bả; của ăn của để; ăn xó mó niêu; người ăn không hết, kẻ lần chẳng ra;ăn thừa mưa chí chát; làm ruộng ăn cơm nằm nuôi tằm ăn cơm đứng; nhà giàu tham việc, thất nghiệp tham ăn…

Tết đến, ăn uống luôn là chủ đề được nhiều người, nhiều gia đình quan tâm. Nhưng sang tháng giêng – tháng ăn chơi, du xuân, tháng có nhiều lễ hội, hội làng mà người đời vẫn thường ví: “Lễ tết cả năm không bằng rằm tháng giêng”, cái sự ăn xem ra mới đáng luận bàn, mới phong phú, thú vị làm sao. Xin sưu tầm, lựa chọn dẫn ra trên đây hơn 100 câu thành ngữ, châm ngôn, ca dao tục ngữ về ăn mà bấy lâu nay được lưu truyền trong nhân gian để mọi người cùng suy ngẫm.

Nguyễn Xuân Diên (ST) 

Lượt xem: 486